Het snappen van alle verschillen binnen de wereld van handpan kan nog een hele uitdaging zijn. Je hebt allereerst natuurlijk de keuze uit roestvrijstaal, emberstaal of genitreerd staal. Vervolgens heb je allerlei verschillen in grondtonen, variërend van een heerlijke lage F2 tot een frisse hoge F3 (of zelfs nog hoger). Dan heb je ook nog allerlei verschillende bouwers, die
allemaal hun eigen werkwijze hanteren.
Die drie componenten geven al een hoop opties, maar een belangrijke ontbreekt nog: de specifieke handpanstemming. En hier werkt het net iets anders dan bij veel andere instrumenten.
Waarom handpanstemmingen zoveel verschillende namen hebben
Omdat handpanstemmingen niet veranderd kunnen worden zoals dat kan bij het stemmen van bijvoorbeeld een gitaar, resulteert elke kleine verandering in een eigen naam.
Dit betekent dat binnen de populaire mineurladder, wat bij sommige instrumenten genoeg informatie is, binnen handpan alsnog enorm veel specifieke opbouwen benoemd zijn, elk met hun eigen kleine verschil. Soms is het de complete toonladder, soms mist er één toon uit de reeks, soms zijn het er twee. En als er tonen missen, is er natuurlijk nog de keuze welke toon of tonen worden overgeslagen.
Al met al een hoop opties dus. Het is heel fijn dat deze toonladders allemaal hun eigen naam hebben, want dit zorgt ervoor dat jij niet in de theorieboeken hoeft te duiken om uit te leggen wat je mooi vindt. ‘De mineurladder met de kleine sext overgeslagen’ klinkt tenslotte een stuk minder pakkend dan ‘een Amara’.
Toch zit er nog wel een kleine onhandigheid hier. Met het vrij benoemen van stemmingen is het nog weleens gebeurd dat dezelfde stemming door verschillende personen benoemd is. Een ongeluk zit in een klein hoekje natuurlijk, en wellicht heeft een bouwer gedacht dat hij de eerste was, en dus een naam kan bedenken, terwijl een andere bouwer al een andere naam had toegewezen.
Overzicht van dubbele namen bij handpanstemmingen
Om je te helpen om deze wirwar aan namen iets makkelijker te maken, hebben we een overzicht van alle dubbele namen gemaakt. Wel zo makkelijk!
Kurd / Annaziska / Aeolian
Laten we beginnen bij de meest populaire stemming: de Kurd-stemming. Dit is de meest neutrale opbouw die er is. Het is de volledige mineurstemming, zonder dat er tonen worden overgeslagen. Het is dus exact dezelfde mineurtoonladder als die je zou spelen op een gitaar, piano of elk ander melodisch instrument.
Grappig genoeg is Annaziska veel minder bekend, terwijl het exact hetzelfde is. De uitwerking is nu dat het binnen de grondtonen C en C# Annaziska wordt genoemd, en bij al het andere – B, D en E bijvoorbeeld – Kurd. Dat betekent dus dat een D Kurd en een C# Annaziska (los van de grondtoon) exact hetzelfde zijn.
Er zijn bouwers die hiermee breken, wellicht omdat twee namen voor hetzelfde toch best onhandig is. Je zou dus ook een C of C# Kurd tegen kunnen komen. Nu weet je dus: dat is exact hetzelfde als een C# Annaziska!
Een tegenwoordig minder voorkomende benaming voor deze stemming is Aeolian. Dit is de originele benaming, zoals het dus genoemd wordt in een regulier muzieklandschap. Want niet alle handpanbenamingen hebben een naam in het reguliere landschap, maar veel ook wel. Zo ook Kurd en Annaziska, wat bij bijvoorbeeld een pianist dus bekend staat als Aeolian (of in het Nederlands: Aeolisch).
Celtic / Celtic Minor / Amara
Na Kurd toch zeker de meest populaire stemming. Deze stemming is ook een mineurstemming, maar hierbij wordt één toon consequent overgeslagen. Dit is de mineursext, al wordt het vaker op z’n Engels gezegd: minor sixth.
Door deze toon over te slaan ontstaat er een meer open en vredige sound. Het lijkt veel op pentatonisch, al zou daarvoor nóg een toon over moeten worden geslagen (de minor second).
Hier wordt dezelfde verdeling gehanteerd als bij Kurd en Annaziska: bij C en C# wordt Amara gebruikt, bij alle andere grondtonen Celtic of Celtic Minor. Technisch gezien is Celtic niet volledig, want er is ook een Celtic Major-stemming. Voor de volledigheid zou je dus Celtic Minor moeten zeggen, maar niet elke bouwer houdt zich hieraan.
Ook hier wordt de verdeling tussen C/C# en de overige grondtonen niet per se nageleefd. Er zijn bouwers die voor alle stemmingen Amara gebruiken, en bouwers die dit liever doen met Celtic Minor. Ook hier geldt dus: een (bijvoorbeeld) B Amara of B Celtic Minor is exact hetzelfde.
Sabye / Ashakiran / Morning Glory
De afgelopen jaren heeft de Ashakiran een behoorlijke opmars gemaakt. Zeker met de komst van mutanten (handpannen met extra tonen aan de boven- en/of onderkant van de handpan) is de Ashakiran steeds meer in beeld gekomen.
Ashakiran is een majeurstemming, waarbij de volledige toonladder voorbijkomt. Er worden wel tonen overgeslagen, maar elke toon in de reeks komt wel minstens één keer voorbij. Het is een stemming met een duidelijk eigen karakter, een positieve, zonnige stemming. Niet gek dus dat er ook de naam Morning Glory voor is bedacht.
Morning Glory is niet alleen een stemming die lijkt op Ashakiran, het is exact hetzelfde. Hetzelfde geldt voor Sabye. Deze laatste benaming was er het eerst, maar wordt nu juist niet meer zo vaak gebruikt. Welke van de drie je ook tegenkomt, het is dus exact hetzelfde.
Mystic / Mystical
Dit is een leuke vreemde eend in de bijt. Want hoewel deze twee namen bijna identiek zijn, is de stemming dat niet! Sterker nog, binnen de naam Mystic wordt zelfs nog gevarieerd.Meestal is Mystic een toonladder met vijf van de zeven tonen; er worden dus twee tonen overgeslagen.
De oplettende lezer zou nu zeggen: ‘hé, dan is dit pentatonisch!’. Dat klinkt logisch, maar bij pentatoniek worden twee specifieke tonen overgeslagen (de minor fourth en sixth).Bij Mystic/Mystical wordt (meestal) de minor seventh en fourth overgeslagen. Geen pentatoniek dus, wel ook vijf van de zeven tonen.
De “meestal” tussen haakjes hier is waar het soms wat vaag wordt. Soms wordt alleen de minor seventh overgeslagen, en zit de fourth er wel in. Soms wordt naast de minor seventh een andere toon dan de fourth overgeslagen. De rode draad lijkt hier wel het overslaan van
de minor seventh te zijn, en dat geeft inderdaad – zoals de naam al zegt – een wat mystiek karakter aan de toonladder.
Er is nog een andere stemming die Mystic of Mystical wordt genoemd. Deze variatie – die meestal Mystical wordt genoemd – is een stemming waarbij in het laag nog meer wordt overgeslagen. Hierbij missen bij de start van je toonladder de minor sixth én minor seventh. De fourth zit verderop in de reeks, in tegenstelling tot bij Mystic, wél weer in Mystical.
De minor sixth zit er geen enkele keer in, de minor seventh alleen in het hoog. Uiteindelijk komen hier zes van de zeven tonen voorbij (net als bij Amara/Celtic Minor), maar dan in een volledig andere opbouw.
Dit alles maakt van Mystical een stemming die net als Mystic behoorlijk mystiek klinkt. Ze heten natuurlijk niet voor niets zo. Qua sfeer zijn ze dus soortgelijk, maar qua opbouw toch net anders. Hierbij beweegt Mystical zich wat sneller richting de hoge tonen.
Integral
Een naam zonder alternatief. Dit is omdat er niet zozeer een dubbele benaming is hier, maar meer het soms strooien met deze benaming op verschillende plekken. Zo wordt Kurd soms ook Integral genoemd, maar Celtic Minor ook.
Geen van twee is Integral. Integral is een toonladder waarbij alleen de fourth wordt overgeslagen. Deze stemming werd vooral veel gebruikt toen handpannen nog acht tonen (inclusief de ding) hadden. Met een beperkt aantal tonen moet je tonen overslaan. Toen handpannen negen, tien of zelfs nog meer toonvelden hadden, was overslaan minder noodzakelijk, en is Integral grotendeels uit het straatbeeld verdwenen.
Soms zie je nog wel een nieuwe Integral voorbijkomen. Dat kan dus kloppen, met deze overgeslagen fourth, maar soms is het stiekem gewoon een Kurd of een Celtic Minor.
Pygmy / Low Pygmy
Deze twee zijn niet hetzelfde, maar worden veel door elkaar gehaald. Zeker ook omdat Pygmy ook vaak wordt gebruikt bij lage grondtonen. Je zou gemakkelijk kunnen denken dat daar de benaming Low Pygmy bij past, maar dat is niet zo.
Pygmy is een stemming waarbij de second en minor seventh worden overgeslagen. Wederom vijf van de zeven tonen dus, maar nét geen pentatoniek. Daarvoor zou de minor sixth moeten worden overgeslagen, niet de minor seventh.
Bij de reguliere Pygmy-stemming begin je hierbij (na de ding) bij de vierde toon, de fourth.Hier zit het verschil met de Low Pygmy: deze begint na de ding op de tweede toon, de second. Low Pygmy begint na de ding dus lager in de toonladder, vandaar de naam Low Pygmy.
Het heeft dus niets te maken met de grondtoon, enkel met de opbouw. Sterker nog: Low Pygmy is een stemming die vooral wordt gebruikt bij vrij hoge grondtonen!
Leuk feitje aan Pygmy: deze stemming is zo bedacht dat hij toepasbaar is binnen twee stemmingen. Een D Pygmy past perfect binnen de toonsoort D mineur (niet verrassend
aangezien het D Pygmy heet), maar daarnaast ook binnen G mineur. Dit is echt een unieke eigenschap van de Pygmy-stemming!
Niet exact hetzelfde, wel familie van elkaar
Dan zijn er nog een paar stemmingen die wel echt genoeg van elkaar verschillen om een eigen naam te hebben, maar wel verwant zijn.
Zo zijn er Nordlys en Aegean. Heel verschillende karakters, maar beide zijn het lydische
toonladders. Als je ze ontleedt zijn ze heel erg vergelijkbaar, maar het verschil zit hem in het beginpunt en soms een toon die wel of niet wordt overgeslagen.
Ditzelfde geldt voor Romanian Hijaz en Melodic Minor. Eigenlijk is Melodic Minor hier meer
de overkoepelende naam, en wordt Romanian Hijaz gebruikt voor een specifieke opbouw.
Er komen steeds weer nieuwe stemmingen bij, soms ook met de naam van een bekende speler erin. Het blijft dus altijd een beetje zoeken naar de verschillen (die er dus ook niet altijd zijn). Hopelijk helpt deze blog je om iets beter te begrijpen wat er allemaal is!
