Dit artikel is onderdeel van Beste handpan kiezen
De toonsoort van een handpan, ook wel tuning, scale of toonschaal genoemd, bepaalt de sfeer van de klank. En die is heel divers. Er zijn ontzettend veel toonsoorten: vrolijk, dromerig, meditatief, levendig, exotisch, enz.
De toonsoort wordt bepaald door de combinatie van de verschillende tonen die op de handpan aanwezig zijn. De keuze begint bij de grondtoon, ook wel de toonaard genoemd. Deze kan reiken van F2 (een zeer lage en diepe toon) tot een G3 (een hoge en sprankelende basistoon). Alleen de verschillende toonaarden maken al duidelijk verschil.
Op basis van de grondtoon wordt de handpan gestemd. De wijze waarop deze stemming is opgebouwd, bepaalt de uiteindelijke toonsoort. Deze kan je onderverdelen in mineur, majeur, Oosters en Afrikaans. Binnen deze categorieën zijn er ook weer verschillende opties. Hieronder vertellen we je meer over elke toonsoort.
LET OP: Er worden handpannen tegen zeer lage prijzen aangeboden wat zeer aantrekkelijk lijkt, maar deze handpannen hebben meestal slechts 6 of 7 tonen en een weinig aantrekkelijke stemming. De meeste mensen kiezen tegenwoordig voor een D-mineur handpan met negen toonvlakken.
Mineur toonsoorten bij handpannen
Mineur is de meest voorkomende toonsoort bij handpannen. Mineur staat bekend om een open karakter. Je kan op zo’n manier spelen dat de klanken wat meer melancholisch klinken, maar je kan even makkelijk een vrolijker karakter creëren. Dit maakt mineur een fijne en diverse toonsoort, waar je alle kanten mee op kan.
Kurd/Annaziska (Aeolian)
Dit is de meest neutrale vorm van mineur. De toonopbouw komt overeen met de mineurladder zoals je deze bijvoorbeeld op een piano zou leren. Het is een fijne compacte toonopbouw, met veel harmonische mogelijkheden. Is de toonaard (grondtoon) een C of C# dan wordt deze toonsoort Annaziska genoemd. Bij alle andere toonaarden wordt het Kurd genoemd. Om het nog ingewikkelder te maken, wordt deze toonsoort ook wel Aeolian genoemd.
Celtic Minor/Amara
Deze toonsoort heeft een iets groter bereik dan Kurd/Annaziska. Daarvoor is één noot van de toonladder overgeslagen, namelijk de zesde noot in de mineurladder. Deze keuze leidt tot een mooie balans tussen lage en hoge noten. Een fijne toonsoort voor de speler die zowel harmonisch als melodisch wil spelen. Is de toonaard (grondtoon) een C of C# dan wordt deze toonsoort Amara genoemd. Bij alle andere toonaarden wordt het Celtic Minor genoemd.
Mystic
Dit is de mineurvariant met het grootste bereik. De noten zijn vooral gekozen rondom de grondtoon van het instrument. Dit geeft een rustig en kalm geluid, met minder nadruk op een harmonische complexiteit, maar meer op een homogene sfeer. Mystic is een fijne stemming voor de speler die vooral melodisch wil spelen en wil focussen op sfeer.
Majeur toonsoorten bij handpannen
Majeur staat bekend om een meer opgewekt, vrolijk karakter. Bij de handpan, die van zichzelf al een lieflijk karakter heeft, resulteert dit in een vredig en kalm geluid.
Paradiso
Dit is een mooie open toonsoort, met een fijne balans tussen de lagere en de hogere noten van de majeurladder. Paradiso is een prettige neutrale weergave van majeur. Geschikt voor de speler die een vredige sfeer wil neerzetten, en daarbij zowel harmonisch als melodisch wil spelen.
Aegean (Lydisch)
Dit is een lydische toonladder. De focus ligt wat meer op de lagere noten. In combinatie met het lydische karakter, leidt dat tot een mooi dromerig en warm geluid. Lydisch heeft iets mysterieus. Deze stemming is geschikt voor elke speler die behalve regulier spel ook de dromerige kant van dit instrument wil verkennen.
Oxalis
Oxalis is een majeurvariatie die meer focust op het hoge segment. Het is een sprankelend, fris geluid dat een opgewekt karakter teweegbrengt. Oxalis is vooral geschikt voor de speler die op zoek is naar een stemming met opgewekte lichte sferen. Deze toonsoort komt vrijwel niet voor.
Oosterse toonsoorten bij handpannen
Naast majeur en mineur – de norm in westerse muziek – zijn er ook toonsoorten die hun oorsprong vinden in andere culturen. Dit kunnen zowel klanken uit het Midden-Oosten als Azië zijn.
Hijaz
Deze toonsoort, vernoemd naar een gebied in Saoedi-Arabië, heeft een Midden-Oosters karakter. Door de frygische opbouw ontstaat er een mystiek en sfeervol geluid, met een sterk oosters karakter.
Saladin
Deze toonsoort dankt zijn naam aan een Syrische generaal. Deze toonsoort lijkt op de Hijaz, maar focust wat meer op de hogere tonen. Net als Hijaz heeft het een mystiek en sfeervol geluid, maar door de hogere tonen is het iets lichter en meer zangerig.
Harmonic Minor
Deze toonsoort vormt een middenweg tussen de westerse mineur en het oosterse Hijaz/Saladin geluid. Het is een toonsoort die wel Midden-Oosterse trekjes vertoont, maar deze zijn minder aanwezig dan bij de andere toonsoorten binnen dit oosterse segment.
Akebono
Akebono is een toonsoort met Japanse wortels, vernoemd naar een beroemde Sumoworstelaar. Het is een pentatonische toonladder, wat betekent dat de vijf best passende noten zijn gekozen om deze toonladder vorm te geven. Akebono geeft een sfeervol geluid met een typisch Japans karakter.
Afrikaanse toonsoorten bij handpannen
Afrikaanse muziek bestaat, naast harmonie en melodie, vaak uit sterke ritmische patronen. Een toonsoort met een open karakter past daar goed bij. Deze toonsoorten zijn nog ‘jong’ binnen de handpanwereld.
Pygmy
Deze stemming valt op doordat de handpan in twee toonsoorten te bespelen is. Dit geeft een meer zwevend karakter, waarbij je gemakkelijk verschillende sferen kan creëren. Een mooie open toonsoort voor een speelstijl waarmee je alle kanten op kunt.
Low Pygmy
Deze stemming lijkt op Pygmy, maar bij deze variant is de basnoot verlaagd. Dit geeft een meer geaard en dieper karakter. De tonen rondom het midden zijn hetzelfde als de Pygmy en ook hier vind je hetzelfde zwevende sfeervolle karakter.
